પીગળતા હિમાલયી ગ્લેશિયર્સ, અનિશ્ચિત ચોમાસું, વધતી ગરમી અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો પર તોળાતા જોખમો વચ્ચે દુનિયા આબોહવા પરિવર્તનના ગંભીર પડકારોનો સામનો કરી રહી છે. પૂર, દુષ્કાળ અને હીટવેવ જેવી આફતોની અસરોનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સંસ્થા ઇન્ટરગવર્નમેન્ટલ પેનલ ઓન ક્લાઇમેટ ચેન્જ (IPCC)ના અહેવાલો મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. જોકે, તેના સાતમા મૂલ્યાંકન અહેવાલ (AR7)ને પૂર્ણ કરવાની 2028ની સમયમર્યાદાને લઈને ભારત સહિતના અનેક દેશોએ વાંધા ઉઠાવ્યા છે.
દરેક ડ્રાફ્ટની વૈજ્ઞાનિક સમીક્ષા જરૂરી
IPCC પોતે મૂળભૂત સંશોધન કરતી સંસ્થા નથી, પરંતુ વિશ્વભરમાં પ્રકાશિત થયેલા વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોનું મૂલ્યાંકન કરીને આબોહવા પરિવર્તન અંગેના તારણો રજૂ કરે છે. અહેવાલના વિવિધ ડ્રાફ્ટ પર નિષ્ણાતો અને સરકારો તરફથી હજારો ટિપ્પણીઓ તથા સૂચનો આપવામાં આવે છે. આ તમામ મુદ્દાઓની સમીક્ષા અને યોગ્ય જવાબો આપવાની પ્રક્રિયા અહેવાલની વિશ્વસનીયતા અને પારદર્શિતા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
2028ની સમયમર્યાદા સામે ભારતનો વાંધો
2015ના પેરિસ કરાર હેઠળ વૈશ્વિક તાપમાનમાં વધારાને મર્યાદિત રાખવા માટેના પ્રયાસોનું સમયાંતરે મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે. આ સંદર્ભમાં IPCCનો સાતમો મૂલ્યાંકન અહેવાલ નીતિ ઘડતર માટે મહત્ત્વપૂર્ણ બનશે. જોકે, અહેવાલને 2028 સુધીમાં પૂર્ણ કરવાની સમયમર્યાદા સામે ભારત, ચીન, સાઉદી અરેબિયા, રશિયા અને કેન્યા સહિતના દેશોએ વાંધો વ્યક્ત કર્યો હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે.
આ દેશોનો મુખ્ય તર્ક એ છે કે વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો પૂર્ણ કરવા, વિશ્વસનીય આંકડા એકત્રિત કરવા અને વિવિધ દેશોની પરિસ્થિતિઓનું યોગ્ય મૂલ્યાંકન કરવા માટે પૂરતો સમય મળવો જોઈએ. ખાસ કરીને વિકાસશીલ દેશોના વૈજ્ઞાનિકોને સંશોધન માટે જરૂરી નાણાકીય સહાય, ટેક્નિકલ સુવિધાઓ અને માનવ સંસાધનોની જરૂર પડે છે. સમયમર્યાદાનું દબાણ વધવાથી તેમના સંશોધન અને યોગદાનને પૂરતી જગ્યા ન મળવાની ચિંતા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
ભારત માટે અહેવાલનું વિશેષ મહત્ત્વ
ભારત જેવા વિશાળ અને વિવિધ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ ધરાવતા દેશમાં આબોહવા પરિવર્તનની અસરો અનેક ક્ષેત્રોમાં જોવા મળે છે. અનિયમિત વરસાદથી ખેતીને નુકસાન, ભૂગર્ભ જળ અને પીવાના પાણીની ઉપલબ્ધતા સામે પડકારો, દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં પૂરનું જોખમ તથા વધતી ગરમીને કારણે આરોગ્ય પર થતી અસરો દેશ માટે મહત્ત્વના મુદ્દા છે.
IPCCના વૈજ્ઞાનિક તારણો કૃષિ, જળસુરક્ષા, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને પર્યાવરણને લગતી નીતિઓ ઘડવામાં ઉપયોગી બને છે. તેથી અહેવાલમાં ભારતની સ્થાનિક પરિસ્થિતિઓ, પ્રાદેશિક આંકડા અને જમીની વાસ્તવિકતાઓને પૂરતું મહત્ત્વ મળે તે જરૂરી છે. ઉતાવળમાં અહેવાલ તૈયાર કરવાને બદલે વૈજ્ઞાનિક સમીક્ષા અને વિવિધ દેશોના યોગદાન માટે પૂરતો સમય આપવાની માગ આ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે.
IPCCના ત્રણ વર્કિંગ ગ્રુપની ભૂમિકા
-
વર્કિંગ ગ્રુપ-1: આબોહવા પરિવર્તનના ભૌતિક વિજ્ઞાન, વૈશ્વિક તાપમાનમાં ફેરફાર અને તેની પાછળનાં વૈજ્ઞાનિક કારણોનું મૂલ્યાંકન કરે છે.
-
વર્કિંગ ગ્રુપ-2: આબોહવા પરિવર્તનની અસરો, વિવિધ પ્રદેશોની નબળાઈઓ અને તેના માટે અનુકૂલનના ઉપાયોનું વિશ્લેષણ કરે છે.
-
વર્કિંગ ગ્રુપ-3: ગ્રીનહાઉસ ગેસના ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો કરવા અને આબોહવા પરિવર્તનને મર્યાદિત રાખવા માટેની નીતિઓ તથા ઉપાયોનું મૂલ્યાંકન કરે છે.
આમ, IPCCના સાતમા મૂલ્યાંકન અહેવાલની સમયમર્યાદા અંગેની ચર્ચા માત્ર અહેવાલ ક્યારે પૂર્ણ થશે તે પૂરતી મર્યાદિત નથી. તેમાં વૈજ્ઞાનિક ચોકસાઈ, વિકાસશીલ દેશોની ભાગીદારી અને આબોહવા પરિવર્તન સામે અસરકારક વૈશ્વિક નીતિઓ ઘડવા માટે જરૂરી સમય જેવા મુદ્દાઓ પણ જોડાયેલા છે.
