દેશમાં આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં દવાઓ, તપાસો અને સારવારના વધતા ખર્ચ વચ્ચે સરકારે કેન્સર સહિતની કેટલીક દવાઓ સસ્તી કરવાના પગલાં લીધા છે. જોકે, માત્ર દવાઓના ભાવ ઘટાડવાથી દર્દીઓ પરનો આર્થિક બોજ ઘટી જશે કે કેમ તે મોટો પ્રશ્ન છે. હોસ્પિટલના ચાર્જ, ડૉક્ટરની ફી, મેડિકલ ટેસ્ટ, ઓપરેશન અને અન્ય સારવારના ખર્ચમાં પણ પારદર્શકતા લાવવી જરૂરી છે. દર્દીને કઈ દવા, કઈ તપાસ અને કઈ સારવાર ખરેખર જરૂરી છે તેની સ્પષ્ટ માહિતી ન મળે તો દવાઓ સસ્તી થવા છતાં સમગ્ર સારવાર મોંઘી જ રહી શકે છે.
એક જ બીમારી માટે દર્દી ત્રણથી ચાર ડૉક્ટર કે હોસ્પિટલનો સંપર્ક કરે ત્યારે દરેકની સારવાર પદ્ધતિ, દવાઓ, તપાસો અને ખર્ચ અલગ-અલગ હોઈ શકે છે. ક્યાંક વધુ ડોઝની દવાઓ સૂચવવામાં આવે છે તો ક્યાંક વધારાની તપાસો કરાવવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. હોસ્પિટલના ચાર્જ અને ઓપરેશનના ખર્ચમાં પણ મોટો તફાવત જોવા મળી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં સામાન્ય દર્દી માટે કઈ સારવાર યોગ્ય છે અને કયા ખર્ચને ટાળી શકાય તેમ છે તે નક્કી કરવું મુશ્કેલ બને છે.
જરૂરી સારવાર અને બિનજરૂરી ખર્ચ વચ્ચે ભેદ કરવો મુશ્કેલ
કેટલાક કિસ્સાઓમાં દર્દીની પ્રાથમિક તકલીફની તપાસ દરમિયાન વધારાની બીમારીઓ અથવા અન્ય સમસ્યાઓ સામે આવે છે, જેના કારણે સારવારનો ખર્ચ વધી શકે છે. જોકે, દરેક વધારાની તપાસ કે સારવાર બિનજરૂરી હોય એવું નથી. સમસ્યા ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે દર્દીને સારવાર પાછળનું કારણ, તેના વિકલ્પો, જોખમો અને ખર્ચ વિશે પૂરતી માહિતી આપવામાં આવતી નથી.
ઉદાહરણ તરીકે, છાતીમાં દુખાવો થતાં દર્દી હોસ્પિટલમાં જાય ત્યારે તેની સ્થિતિ પ્રમાણે વિવિધ તપાસોની જરૂર પડી શકે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં સ્ટેન્ટ મૂકવાની જરૂર પડે છે, જ્યારે અન્ય કિસ્સાઓમાં દવાઓ અથવા બીજી સારવારથી પણ રાહત મળી શકે છે. દર્દીને કઈ પ્રક્રિયા શા માટે જરૂરી છે તેની સ્પષ્ટ સમજ હોવી જોઈએ. મોટી સર્જરી કે ખર્ચાળ સારવાર પહેલાં યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં બીજા નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય મેળવવાની સુવિધા પણ મહત્ત્વની છે.
કેન્સરની દવાઓ સસ્તી, પરંતુ સમગ્ર સારવારનો ખર્ચ યથાવત પડકાર
કેન્સર જેવી ગંભીર બીમારીમાં દર્દી અને તેના પરિવારને માત્ર શારીરિક જ નહીં, પરંતુ આર્થિક સંઘર્ષનો પણ સામનો કરવો પડે છે. સર્જરી, કીમોથેરાપી, રેડિયોથેરાપી, ટાર્ગેટેડ થેરાપી અને ઇમ્યુનોથેરાપી જેવી સારવાર પદ્ધતિઓમાં દવાઓ ઉપરાંત વારંવારની તપાસો, હોસ્પિટલમાં દાખલ થવાનો ખર્ચ અને સારવાર પછીની દેખરેખનો ખર્ચ પણ જોડાય છે.
આવા સંજોગોમાં દવાઓના ભાવમાં ઘટાડો મહત્ત્વનું પગલું છે, પરંતુ દર્દીને ખરેખર રાહત ત્યારે જ મળશે જ્યારે સમગ્ર સારવારનો ખર્ચ પણ પરવડે તેવો બને. દર્દીને શરૂઆતથી જ સંભવિત ખર્ચ, સારવારના વિકલ્પો અને ઉપલબ્ધ આર્થિક સહાય વિશે માહિતી આપવામાં આવે તે જરૂરી છે. કેન્સર જેવા રોગમાં સારવારનો ખર્ચ પરિવારની બચત ખતમ કરી શકે છે અને ઘણા કિસ્સાઓમાં પરિવારને દેવું કરવાની ફરજ પણ પડી શકે છે.
અગાઉ પણ ભાવ ઘટાડાયા, તો લાંબા ગાળે કેટલી રાહત મળી?
ભારતમાં અગાઉ પણ તબીબી ઉપકરણો અને દવાઓના ભાવ ઘટાડવા માટે પગલાં લેવામાં આવ્યાં છે. 2017માં હૃદયના સ્ટેન્ટની કિંમત અને ઘૂંટણના પ્રત્યારોપણના ખર્ચને નિયંત્રિત કરવા માટે નિર્ણય લેવાયા હતા. ત્યારબાદ 2019માં કેન્સરની કેટલીક દવાઓના ભાવમાં ઘટાડા અંગે પણ પગલાં લેવામાં આવ્યાં હતાં.
આવા નિર્ણયો દર્દીઓ માટે રાહતરૂપ બની શકે છે. જોકે, ભાવ ઘટાડાનો લાભ લાંબા ગાળે દર્દી સુધી પહોંચે છે કે નહીં, દવાઓની ઉપલબ્ધતા જળવાય છે કે નહીં અને સારવારના અન્ય ખર્ચમાં કેટલો ઘટાડો થાય છે તેની નિયમિત સમીક્ષા થવી જોઈએ. માત્ર જાહેરાત કે ભાવ ઘટાડાના આંકડા પૂરતા નથી; દર્દીને વાસ્તવમાં કેટલા રૂપિયાની બચત થઈ તે જાણવું પણ એટલું જ જરૂરી છે.
દવાઓ અને સારવારમાં પારદર્શકતા લાવવી જરૂરી
દર્દીને કઈ દવા કેટલા સમય સુધી લેવી, તેની જગ્યાએ સસ્તો અને અસરકારક વિકલ્પ ઉપલબ્ધ છે કે નહીં અને કઈ તપાસ ખરેખર જરૂરી છે તે અંગે સ્પષ્ટ માહિતી મળવી જોઈએ. દવાઓની ગુણવત્તા, તેની અસરકારકતા અને બજારમાં ઉપલબ્ધ વિકલ્પો અંગે પણ વિશ્વસનીય માહિતી સરળતાથી મળી રહેવી જરૂરી છે.
આ ઉપરાંત, હોસ્પિટલના બિલમાં દવાઓ, તપાસો, ડૉક્ટરની ફી, રૂમ ચાર્જ, સર્જરી અને અન્ય સેવાઓનો અલગ-અલગ હિસાબ દર્શાવવો જોઈએ. દર્દી અને તેના પરિવારને સારવાર શરૂ કરતાં પહેલાં અંદાજિત ખર્ચની જાણ કરવામાં આવે તો તેઓ યોગ્ય નિર્ણય લઈ શકે છે. બિનજરૂરી તપાસો અને સારવાર અટકાવવા માટે જવાબદારી નક્કી કરવી તથા ફરિયાદોના ઝડપી નિવારણની વ્યવસ્થા ઊભી કરવી પણ જરૂરી છે.
નકલી અને હલકી ગુણવત્તાની દવાઓની સમસ્યા સામે પણ સતત દેખરેખ રાખવી પડે. દવા સસ્તી હોય એટલું જ પૂરતું નથી; તે પ્રમાણિત ગુણવત્તાની, સુરક્ષિત અને અસરકારક પણ હોવી જોઈએ. દર્દીના હિતમાં ભાવ નિયંત્રણની સાથે દવાઓની ગુણવત્તા અને ઉપલબ્ધતા પર પણ ધ્યાન આપવું જરૂરી છે.
જેનેરિક દવાઓ અંગે જાગૃતિ વધારવી જરૂરી
કેન્દ્ર સરકારે જેનેરિક દવાઓના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જનઔષધિ પરિયોજના હેઠળ જનઔષધિ કેન્દ્રો શરૂ કર્યાં છે. આ કેન્દ્રો દ્વારા અનેક દવાઓ પ્રમાણમાં ઓછા ભાવે ઉપલબ્ધ કરાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે. જોકે, જેનેરિક દવાઓ અંગે પૂરતી જાગૃતિ ન હોવાને કારણે ઘણા દર્દીઓ હજુ પણ મોંઘી બ્રાન્ડેડ દવાઓ પર આધાર રાખે છે.
ડૉક્ટરોએ યોગ્ય હોય ત્યાં દવાનું જેનેરિક નામ લખવું અને દર્દીને ઉપલબ્ધ વિકલ્પો વિશે સમજાવવું જોઈએ. સાથે જ, જેનેરિક દવાઓની ગુણવત્તા અને અસરકારકતા અંગે વિશ્વાસ વધે તે માટે ગુણવત્તા નિયંત્રણની વ્યવસ્થા મજબૂત કરવી જરૂરી છે. દવા કંપનીઓ સાથેના સંભવિત હિતોના ટકરાવ અંગે પણ પારદર્શકતા હોવી જોઈએ, જેથી દવાની પસંદગી દર્દીના હિત અને તબીબી જરૂરિયાતને આધારે થાય.
દર્દીઓને દવાઓના ભાવની સરખામણી કરવાની સુવિધા મળે, હોસ્પિટલોના સારવાર ખર્ચની માહિતી ઉપલબ્ધ બને અને સરકારી યોજનાઓનો લાભ સરળતાથી મળી રહે તે માટે પણ વ્યવસ્થિત પ્રયાસો થવા જોઈએ.
દર્દીને સસ્તી દવા સાથે પરવડે તેવી સારવાર પણ મળવી જોઈએ
આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં સુધારા માટે દવાઓના ભાવ ઘટાડવા ઉપરાંત સારવારના સમગ્ર ખર્ચને નિયંત્રિત કરવો અનિવાર્ય છે. દવાઓની ગુણવત્તા, સારવારની જરૂરિયાત, હોસ્પિટલના બિલ, તબીબી સલાહ અને દર્દીના અધિકારો અંગે પારદર્શકતા લાવવામાં આવે તો જ સામાન્ય નાગરિકને વાસ્તવિક રાહત મળી શકે છે.
સરકાર, હોસ્પિટલ, ડૉક્ટર અને દવા ઉત્પાદક કંપનીઓની જવાબદારી નક્કી કરીને દર્દીને યોગ્ય કિંમતે ગુણવત્તાયુક્ત સારવાર મળે તેવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવી સમયની માગ છે. કારણ કે દર્દીને માત્ર સસ્તી દવા નહીં, પરંતુ યોગ્ય સારવાર, વાજબી ખર્ચ અને વિશ્વસનીય માહિતી મેળવવાનો અધિકાર પણ મળવો જોઈએ.
