સોનામાં રોકાણને લઈને રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) એક મોટો ફેરફાર કરવાની તૈયારીમાં છે. RBIએ નાણા મંત્રાલયને ગોલ્ડ ETFમાં સીધા ભૌતિક સોનાના બદલે ટ્રેડેબલ ગોલ્ડ રિસિપ્ટ્સમાં રોકાણ કરવાની મંજૂરી આપવા પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. આ પ્રસ્તાવને મંજૂરી મળે તો મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કંપનીઓ માટે સોનું ખરીદીને તિજોરીમાં રાખવાની વર્તમાન પદ્ધતિમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. નવી વ્યવસ્થાનો મુખ્ય હેતુ સોનાની આયાત પરનું દબાણ ઘટાડવા અને દેશની વિદેશી મુદ્રાની બચત કરવાનો છે.
હાલની વ્યવસ્થા મુજબ, ગોલ્ડ ETFમાં રોકાણકારો દ્વારા કરવામાં આવેલા રોકાણને અનુરૂપ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કંપનીઓએ ભૌતિક સોનું ખરીદીને સુરક્ષિત રાખવું પડે છે. દેશમાં સોનાની માંગનો મોટો હિસ્સો આયાત દ્વારા પૂરો થતો હોવાથી ગોલ્ડ ETFમાં રોકાણ વધવાની સાથે સોનાની આયાત પર પણ દબાણ વધી શકે છે. સોનાની આયાત માટે મોટા પ્રમાણમાં વિદેશી હૂંડિયામણ ખર્ચવું પડે છે, જે દેશની ચાલુ ખાતાની ખાધ અને વિદેશી મુદ્રા ભંડાર પર અસર કરી શકે છે. આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને RBI વૈકલ્પિક વ્યવસ્થાની શક્યતા તપાસી રહી છે.
RBIના પ્રસ્તાવ હેઠળ વાસ્તવિક સોનાના બદલે તેના મૂલ્ય સાથે જોડાયેલી ઇલેક્ટ્રોનિક ગોલ્ડ રિસિપ્ટ્સમાં રોકાણ કરવાની વ્યવસ્થા ઊભી થઈ શકે છે. આ રસીદો તિજોરીમાં સુરક્ષિત રાખવામાં આવેલા સોનાના આધારે જારી કરવામાં આવશે અને એક્સચેન્જ પર તેની ખરીદી-વેચાણ થઈ શકશે. આથી ગોલ્ડ ETF સાથે જોડાયેલી રોકાણ પ્રક્રિયામાં ભૌતિક સોનાની જરૂરિયાત ઘટાડવાની શક્યતા ઊભી થઈ શકે છે. જોકે, આ વ્યવસ્થાનું અંતિમ માળખું અને તેના અમલીકરણની વિગતો નાણા મંત્રાલયની મંજૂરી બાદ જ સ્પષ્ટ થશે.
ગોલ્ડ ETFમાં રોકાણ વધતાં આયાતની ચિંતા
તાજેતરમાં સોનામાં રોકાણકારોનો રસ વધ્યો છે. સપ્ટેમ્બર મહિનામાં ગોલ્ડ ETFમાં કુલ રૂ. 4,451 કરોડનું રોકાણ નોંધાયું હતું, જે છેલ્લા છ મહિનામાં સૌથી વધુ હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે. આ આંકડામાં ગોલ્ડ ફંડ ઓફ ફંડ્સ (FOF) મારફતે થયેલું રોકાણ પણ સામેલ છે, કારણ કે આવા ફંડ અંતે ગોલ્ડ ETFમાં જ રોકાણ કરે છે. રોકાણમાં થયેલા વધારાને કારણે સોનાની માંગ અને તેની આયાત પર થતી અસર અંગે ચિંતા વધી છે.
આ દરમિયાન સાત મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કંપનીઓએ ગોલ્ડ ETFના ફંડ ઓફ ફંડ્સમાં નવા રોકાણ પર રોક લગાવી હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે. તેમાં નવા એકમુશ્ત રોકાણ અને નવી સિસ્ટમેટિક ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્લાન (SIP)ની નોંધણીનો સમાવેશ થાય છે. આ નિર્ણયથી રોકાણકારો માટે FOF મારફતે નવું રોકાણ કરવાની તક મર્યાદિત થઈ શકે છે. જોકે, ગોલ્ડ ETFમાં સીધું રોકાણ કરવાની સુવિધા ઉપલબ્ધ રહે તો કેટલાક રોકાણકારો તે વિકલ્પ તરફ વળી શકે છે.
રોકાણકારોના રિટર્ન પર શું અસર પડશે?
પ્રસ્તાવિત વ્યવસ્થામાં રોકાણની પદ્ધતિ બદલાઈ શકે છે, પરંતુ સોનાની કિંમત સાથે જોડાયેલા વળતરને જાળવી રાખવાનો હેતુ છે. ગોલ્ડ રિસિપ્ટ્સનું મૂલ્ય સોનાના બજારભાવ સાથે જોડાયેલું રહેશે. રોકાણકારો આ પ્રકારની પ્રતિભૂતિઓને ડીમેટ ખાતામાં રાખીને એક્સચેન્જ પર ખરીદી-વેચી શકશે. રોકાણ પાછું મેળવતી વખતે ચુકવણી ભારતીય રૂપિયામાં થઈ શકે છે અને તેનું મૂલ્ય તે સમયે લાગુ પડતા સોનાના ભાવ સાથે જોડાયેલું રહેશે.
આ નવી વ્યવસ્થા અમલમાં આવે તો મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કંપનીઓ માટે ભૌતિક સોનું ખરીદવાની જરૂરિયાતમાં ઘટાડો થઈ શકે છે. જોકે, વાસ્તવિક સોનાની કેટલી જરૂર પડશે, RBI કઈ પરિસ્થિતિમાં આયાત કરશે અને ગોલ્ડ રિસિપ્ટ્સનું નિયમન કેવી રીતે થશે તે બાબતો અંતિમ નીતિમાં નક્કી થશે.
સોનાની આયાત ઘટાડવાનો પ્રયાસ
ભારત સોનાની માંગનો નોંધપાત્ર હિસ્સો આયાત દ્વારા પૂરો કરે છે. તેથી સોનાની આયાતમાં વધારો થાય ત્યારે દેશના વિદેશી હૂંડિયામણના ખર્ચ પર અસર પડી શકે છે. RBIનો પ્રસ્તાવ ગોલ્ડ ETFમાં રોકાણકારોની ભાગીદારી જાળવી રાખીને ભૌતિક સોનાની વધારાની માંગ ઘટાડવાનો એક સંભવિત પ્રયાસ છે. જો આ પ્રસ્તાવને મંજૂરી મળે અને નવી વ્યવસ્થા અસરકારક રીતે અમલમાં આવે, તો સોનામાં રોકાણ કરવાની પદ્ધતિમાં મોટો ફેરફાર જોવા મળી શકે છે. જોકે, હાલ આ પ્રસ્તાવિત વ્યવસ્થા છે; અંતિમ નિર્ણય અને તેની સંપૂર્ણ વિગતોની રાહ જોવી પડશે.
