ભારતની ડિજિટલ પેમેન્ટ વ્યવસ્થામાં ક્રાંતિ લાવનાર યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI)એ સફળતાપૂર્વક 10 વર્ષ પૂર્ણ કર્યા છે. એપ્રિલ 2016માં નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI) દ્વારા શરૂ કરાયેલ UPI આજે દેશના કરોડો લોકોના રોજિંદા જીવનનો હિસ્સો બની ગયું છે. મોબાઇલ નંબર, UPI ID અથવા QR કોડની મદદથી સેકન્ડોમાં નાણાં ટ્રાન્સફર કરવાની સરળ સુવિધાએ રોકડ આધારિત વ્યવહારોમાં મોટો ઘટાડો લાવ્યો છે.
UPIના દસ વર્ષ પૂર્ણ થવાના અવસરે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘X’ પર પોસ્ટ કરીને આ સિદ્ધિને બિરદાવી હતી. તેમણે કહ્યું કે દસ વર્ષ પહેલાં UPIની શરૂઆત ભારતની ડિજિટલ પેમેન્ટ યાત્રામાં એક મોટો વળાંક સાબિત થઈ હતી. UPIની પહોંચ અને વ્યાપને જોતા દરેક ભારતીયને તેના પર ગર્વ હોવો જોઈએ, તેમ તેમણે જણાવ્યું હતું.
10 વર્ષમાં અનેક ગણો થયો UPIનો વ્યાપ
UPIની શરૂઆત થઈ ત્યારે તેની સાથે માત્ર 21 બેન્કો જોડાયેલી હતી. આજે 740થી વધુ બેન્કો UPI નેટવર્કનો ભાગ બની ચૂકી છે. વર્ષ 2016-17માં માત્ર 1.78 કરોડ ટ્રાન્ઝેક્શનથી શરૂ થયેલી આ વ્યવસ્થા હવે વાર્ષિક ધોરણે હજારો કરોડ ટ્રાન્ઝેક્શન સુધી પહોંચી ગઈ છે. જુલાઈ 2026માં જ UPI મારફતે 23.66 અબજથી વધુ ટ્રાન્ઝેક્શન થયા હતા, જેની કુલ કિંમત આશરે રૂ.29.88 લાખ કરોડ હતી.
QR કોડે નાના વેપારીઓને પણ ડિજિટલ બનાવ્યા
UPIની સૌથી મોટી સફળતાઓમાં QR કોડ પેમેન્ટનો સમાવેશ થાય છે. ચાની લારી, શાકભાજીના વેપારી, કરિયાણાની દુકાનથી લઈને મોટા મોલ સુધી આજે સરળતાથી QR કોડ દ્વારા પેમેન્ટ સ્વીકારવામાં આવે છે. નાના વેપારીઓ માટે આ વ્યવસ્થા સસ્તી અને સરળ સાબિત થઈ છે અને ગ્રાહકોને પણ રોકડ રાખવાની જરૂરિયાત ઓછી થઈ છે.
ગામડાં સુધી પહોંચી બેન્કિંગની સુવિધા
UPIએ નાણાકીય સમાવેશનને પણ વેગ આપ્યો છે. જનધન ખાતા, આધાર અને મોબાઇલની JAM ત્રિપુટી સાથે ડિજિટલ પેમેન્ટના વિસ્તરણથી ગ્રામીણ અને દૂરના વિસ્તારોમાં રહેતા લોકો માટે બેન્કિંગ વ્યવહાર સરળ બન્યા છે. ખાસ કરીને ઓછી રકમના વ્યવહારોમાં UPIનો ઉપયોગ ખૂબ વધ્યો છે.
ફિનટેક ક્ષેત્રને મળ્યો મોટો વેગ
UPIના ઓપન નેટવર્કને કારણે દેશમાં ફિનટેક ક્ષેત્રનો ઝડપી વિકાસ થયો છે. PhonePe, Google Pay અને Paytm જેવી એપ્લિકેશનો દ્વારા કરોડો લોકો UPIનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. આ ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમે સ્ટાર્ટઅપ્સ, ટેકનોલોજી અને રોજગારીની નવી તકોને પણ વેગ આપ્યો છે.
વિદેશમાં પણ ભારતીય UPIની ધૂમ
UPI હવે ભારત પૂરતું મર્યાદિત રહ્યું નથી. સિંગાપોર, UAE, ફ્રાન્સ, મોરિશિયસ, શ્રીલંકા, નેપાળ, ભૂતાન, કતાર, કમ્બોડિયા, ગ્રીસ અને માલદીવ્સ સહિત અનેક દેશોમાં UPI આધારિત પેમેન્ટની સુવિધા ઉપલબ્ધ થઈ છે. આથી ભારતીય પ્રવાસીઓ માટે વિદેશમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ કરવાનું વધુ સરળ બન્યું છે.
નવી સુવિધાઓથી UPI બન્યું વધુ ઉપયોગી
NPCI દ્વારા સમયાંતરે UPIમાં અનેક નવી સુવિધાઓ ઉમેરવામાં આવી છે. UPI Lite દ્વારા નાના વ્યવહારો, UPI AutoPay દ્વારા બિલ અને સબસ્ક્રિપ્શનની ઓટોમેટિક ચુકવણી, ક્રેડિટ કાર્ડને UPI સાથે જોડવાની સુવિધા તેમજ UPI Circle જેવી સુવિધાઓએ તેનો ઉપયોગ વધુ સરળ બનાવ્યો છે.
MSME અને નાના વેપારીઓને ફાયદો
ડિજિટલ પેમેન્ટના કારણે નાના વેપારીઓના વ્યવહારોનો રેકોર્ડ તૈયાર થાય છે. રોકડની હેરાફેરી ઘટવાથી વેપારમાં પારદર્શિતા વધે છે અને ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શનના આધારે બેન્કિંગ સેવાઓ તથા લોન મેળવવામાં પણ મદદ મળી શકે છે. આ રીતે UPIએ નાના વેપારીઓ માટે પણ નાણાકીય વ્યવસ્થાને સરળ બનાવી છે.
વિશ્વ માટે ભારતનું ડિજિટલ મોડેલ
UPI ભારતના ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું સફળ ઉદાહરણ બની ગયું છે. સરકારી માળખા અને ખાનગી ક્ષેત્રની ટેકનોલોજીનું સંકલન કરીને તૈયાર કરાયેલી આ વ્યવસ્થાએ ઓછા ખર્ચે ઝડપી અને સરળ ડિજિટલ પેમેન્ટ શક્ય બનાવ્યું છે. વિશ્વના અનેક દેશો ભારતના UPI મોડેલમાં રસ દાખવી રહ્યા છે.
એક દાયકાની સફરમાં UPIએ માત્ર પેમેન્ટની રીત જ બદલી નથી, પરંતુ દેશની ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થાને પણ નવી ગતિ આપી છે. નાના વેપારીથી લઈને સામાન્ય ગ્રાહક અને મોટા ઉદ્યોગો સુધી દરેક વર્ગને જોડનાર UPI આજે ભારતની ડિજિટલ પ્રગતિની મહત્વપૂર્ણ ઓળખ બની ગયું છે.
