જાતિથી લઈને શિક્ષણ, રોજગાર અને સ્થળાંતર સુધીની વિગતો એકત્ર કરાશે; આધાર અને મતદાર ઓળખપત્રની માહિતી આપવી સ્વૈચ્છિક
નવી દિલ્હી : દેશની આગામી વસ્તી ગણતરી-2027માં પ્રથમવાર અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) ઉપરાંત તમામ જ્ઞાતિઓની વિગતો પણ એકત્ર કરવામાં આવશે. કેન્દ્ર સરકારે વસ્તી ગણતરીના બીજા તબક્કા માટે 40 પ્રશ્નોની યાદી જાહેર કરી છે. આ નિર્ણયથી દેશની વસ્તી ગણતરીની પ્રક્રિયામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ફેરફાર થવા જઈ રહ્યો છે.
30 ઑક્ટોબર 2026ના રોજ જાહેર કરાયેલી સૂચના મુજબ, મોટાભાગનાં રાજ્યોમાં વસ્તી ગણતરી 25 જાન્યુઆરીથી 28 ફેબ્રુઆરી 2027 દરમિયાન હાથ ધરવામાં આવશે. જ્યારે નાગરિકો માટે સ્વ-ગણતરીની સુવિધા 10થી 24 જાન્યુઆરી સુધી ઉપલબ્ધ રહેશે. ગોવા, ઉત્તર પ્રદેશ, પંજાબ અને ઉત્તરાખંડ સહિત કેટલાંક રાજ્યો માટે અલગ સમયપત્રક નક્કી કરવામાં આવ્યું છે.
જાતિ-જ્ઞાતિ અંગે અલગથી માહિતી લેવાશે
વસ્તી ગણતરીની પ્રશ્નાવલીમાં પ્રશ્ન નંબર 10 જાતિ અથવા જ્ઞાતિ સંબંધિત રાખવામાં આવ્યો છે. તેમાં વ્યક્તિ અનુસૂચિત જાતિ, અનુસૂચિત જનજાતિ કે અન્ય જ્ઞાતિ સાથે સંબંધ ધરાવે છે તેની માહિતી પૂછવામાં આવશે. વ્યક્તિ પોતાની જાતિ કે જ્ઞાતિનું જે નામ જણાવશે તે જ નોંધવામાં આવશે.
આઝાદી બાદ પ્રથમવાર SC અને ST ઉપરાંત તમામ જ્ઞાતિઓની વિગતો એકત્ર કરવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. કેન્દ્રની રાજકીય બાબતોની કેબિનેટ સમિતિએ 30 એપ્રિલ 2025ના રોજ 2027ની વસ્તી ગણતરીમાં જાતિ ગણતરીનો સમાવેશ કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો.
40 પ્રશ્નોમાં કઈ-કઈ વિગતો પૂછાશે?
વસ્તી ગણતરી દરમિયાન નાગરિકો પાસેથી નામ, પરિવારના વડા સાથેનો સંબંધ, લિંગ, જન્મતારીખ, ઉંમર, વૈવાહિક સ્થિતિ, લગ્નની ઉંમર, ધર્મ, માતૃભાષા અને અન્ય ભાષાઓ અંગે માહિતી મેળવવામાં આવશે. આ ઉપરાંત માતા-પિતાની વિગતો પણ અલગથી નોંધવામાં આવશે.
શિક્ષણ સંબંધિત માહિતીમાં સાક્ષરતા, ડિજિટલ સાક્ષરતા, શૈક્ષણિક લાયકાત અને અભ્યાસના વિષય અંગે પ્રશ્નો રહેશે. રોજગાર ક્ષેત્રે વ્યક્તિએ છેલ્લા એક વર્ષ દરમિયાન કામ કર્યું છે કે નહીં, વ્યવસાયનો પ્રકાર, ઉદ્યોગ કે સેવા ક્ષેત્ર, કામનું સ્થળ અને રોજગારની સ્થિતિ જેવી વિગતો પૂછવામાં આવશે.
આધાર, મતદાર ઓળખપત્ર અને બેંક ખાતાની માહિતી પણ પૂછાશે
પ્રશ્નાવલીમાં આધાર કાર્ડ નંબર, મતદાર ઓળખપત્ર નંબર, પાસપોર્ટ, ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ અને મોબાઇલ નંબર અંગે પણ માહિતી માગવામાં આવશે. જોકે, આધાર, મતદાર ઓળખપત્ર અને મોબાઇલ નંબરની વિગતો આપવી સ્વૈચ્છિક રાખવામાં આવી છે. વ્યક્તિ પાસે કેટલાં બેંક ખાતાં છે તે અંગે પણ પ્રશ્ન પૂછવામાં આવશે.
આ ઉપરાંત જન્મસ્થળ, અગાઉનું રહેઠાણ, સ્થળાંતરનું કારણ, હાલના મકાનમાં કેટલા સમયથી રહે છે અને કાયમી સરનામું જેવી વિગતો એકત્ર કરવામાં આવશે. મહિલાઓને બાળકોની સંખ્યા અને જન્મ સંબંધિત માહિતી અંગે પણ પ્રશ્નો પૂછવામાં આવશે.
દેશની પ્રથમ ડિજિટલ વસ્તી ગણતરી
વર્ષ 2027ની વસ્તી ગણતરી દેશની પ્રથમ ડિજિટલ વસ્તી ગણતરી બનશે. આ પ્રક્રિયામાં ગણતરીકર્તાઓ મોબાઇલ એપ્લિકેશન દ્વારા નાગરિકોની વિગતો નોંધશે. સાથે જ નાગરિકોને સ્વયં પોતાની માહિતી ઓનલાઈન નોંધાવવાની સુવિધા પણ આપવામાં આવશે.
વસ્તી ગણતરી બે તબક્કામાં યોજાશે. પ્રથમ તબક્કામાં એપ્રિલથી સપ્ટેમ્બર 2026 દરમિયાન મકાન અને રહેઠાણ સંબંધિત વિગતો એકત્ર કરવાની કામગીરી હાથ ધરવામાં આવી છે. બીજા તબક્કામાં વ્યક્તિગત માહિતી સાથે જાતિ, સામાજિક-આર્થિક સ્થિતિ, શિક્ષણ, રોજગાર અને સ્થળાંતર સંબંધિત વિગતો મેળવવામાં આવશે.
વ્યક્તિગત માહિતી ગુપ્ત રાખવાની ખાતરી
સરકારના જણાવ્યા મુજબ, વસ્તી ગણતરી દરમિયાન નાગરિકો દ્વારા આપવામાં આવેલી વ્યક્તિગત માહિતી ગુપ્ત રાખવામાં આવશે. વસ્તી ગણતરી અધિનિયમ, 1948ની કલમ 15 હેઠળ આ માહિતી જાહેર કરી શકાતી નથી અને કોર્ટમાં પુરાવા તરીકે પણ તેનો ઉપયોગ કરી શકાતો નથી.
2027ની વસ્તી ગણતરી માટે કેન્દ્ર સરકારે રૂ. 11,718.24 કરોડનું બજેટ મંજૂર કર્યું છે. આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ દેશની કુલ વસ્તી, જ્ઞાતિ આધારિત સામાજિક રચના, શિક્ષણ, રોજગાર અને આર્થિક સ્થિતિ અંગે વધુ વ્યાપક માહિતી ઉપલબ્ધ થવાની અપેક્ષા છે.
