આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડતેલ 111 ડોલરને પાર પહોંચતાં આયાત ખર્ચ વધવાની ભીતિ : મોંઘવારી અને ચાલુ ખાતાની ખાધ પર દબાણ વધવાની શક્યતા
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે યુદ્ધવિરામની સ્થિતિ હોવા છતાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડતેલના ભાવમાં ઘટાડો જોવા મળતો નથી. મધ્યપૂર્વમાં પ્રવર્તતી અનિશ્ચિતતા, સંભવિત સૈન્ય કાર્યવાહી અને ક્રૂડતેલના પુરવઠાને લઈને ઊભી થયેલી ચિંતાઓના કારણે ભાવ ઊંચા સ્તરે ટકી રહ્યા છે. અમેરિકામાં 3 નવેમ્બરે યોજાનારી મધ્યસત્ર ચૂંટણીનાં પરિણામો બાદ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની નીતિ કઈ દિશામાં આગળ વધશે અને ઈરાન સાથેનો સંઘર્ષ ફરી વકરશે કે કેમ તે અંગે પણ બજારમાં અનિશ્ચિતતા છે.
આ પરિસ્થિતિ વચ્ચે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડતેલના એક બેન્ચમાર્કનો ભાવ 1.96 ડોલરના વધારા સાથે 111.51 ડોલર પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચ્યો હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. બીજી તરફ બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવ 106.60 ડોલર પ્રતિ બેરલની આસપાસ રહ્યા છે. જોકે, ભાવમાં આ પ્રકારની વધઘટ પાછળ નફો બુક કરવાની પ્રવૃત્તિ સહિત અનેક પરિબળો જવાબદાર હોઈ શકે છે. વૈશ્વિક બજારમાં ભૂરાજકીય તણાવ યથાવત્ રહે તો ક્રૂડતેલના ભાવમાં વધુ અસ્થિરતા જોવા મળી શકે છે.
મધ્યપૂર્વમાં વધી રહેલા તણાવ વચ્ચે હુથી જૂથ દ્વારા સાઉદી અરેબિયાની તેલ સુવિધાઓને નિશાન બનાવવામાં આવતાં ક્રૂડતેલના પુરવઠા અંગેની ચિંતા વધુ ઘેરી બની છે. સાઉદી અરેબિયા વિશ્વના મુખ્ય તેલ ઉત્પાદક દેશોમાં સામેલ હોવાથી ત્યાંની રિફાઈનરીઓ કે અન્ય તેલ સુવિધાઓ પર હુમલાની અસર આંતરરાષ્ટ્રીય બજારની ધારણાઓ પર પડી શકે છે. પુરવઠામાં વિક્ષેપની આશંકા ઊભી થાય ત્યારે વેપારીઓ અને રોકાણકારો ભાવમાં જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને સોદા કરે છે, જેના કારણે ક્રૂડતેલના ભાવમાં વધારો થઈ શકે છે.
ભારત માટે આ સ્થિતિ ખાસ ચિંતાજનક છે, કારણ કે દેશ પોતાની જરૂરિયાતના મોટા ભાગના ક્રૂડતેલ માટે આયાત પર નિર્ભર છે. ગલ્ફના દેશોમાંથી ક્રૂડતેલનો પુરવઠો મળતો હોવા છતાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવ ઊંચા રહે તો ભારતે તેલની આયાત માટે વધુ વિદેશી હૂંડિયામણ ખર્ચવું પડે છે. ક્રૂડતેલના ભાવમાં સતત વધારો થાય તો દેશના આયાત બિલમાં નોંધપાત્ર વધારો થઈ શકે છે, જેની અસર અર્થતંત્રના અન્ય ક્ષેત્રો પર પણ પડી શકે છે.
ક્રૂડતેલના ભાવ લાંબા સમય સુધી 100 ડોલર પ્રતિ બેરલ કે તેથી વધુ સ્તરે ટકી રહે તો ભારતની ચાલુ ખાતાની ખાધ વધવાની શક્યતા છે. તેલની આયાત માટે વધુ ડોલરની જરૂરિયાત ઊભી થવાથી વિદેશી હૂંડિયામણ પર દબાણ વધી શકે છે. આ ઉપરાંત રૂપિયાના મૂલ્યમાં ઘટાડો થાય તો આયાતી ક્રૂડતેલ વધુ મોંઘું પડી શકે છે. પરિણામે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવ સ્થિર રહેવા છતાં ભારતીય આયાતકારો માટે ખર્ચ વધવાની સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.
દેશની અંદર પણ મોંઘા ક્રૂડતેલની અસર માત્ર પેટ્રોલ અને ડીઝલ પૂરતી મર્યાદિત રહેતી નથી. પરિવહન ખર્ચ વધવાથી શાકભાજી, અનાજ, દૂધ અને અન્ય આવશ્યક ચીજવસ્તુઓના ભાવ પર દબાણ આવી શકે છે. ઉદ્યોગોમાં વપરાતા પેટ્રોકેમિકલ્સ, પ્લાસ્ટિક, પેકેજિંગ અને અન્ય પેટ્રોલિયમ આધારિત ઉત્પાદનોના ખર્ચમાં પણ વધારો થવાની શક્યતા રહે છે. આ રીતે ક્રૂડતેલના ઊંચા ભાવ ઉત્પાદનથી લઈને વિતરણ સુધીની સમગ્ર ખર્ચ વ્યવસ્થાને અસર કરી શકે છે.
ખાસ કરીને જો ક્રૂડતેલના ઊંચા ભાવ લાંબા સમય સુધી યથાવત્ રહે તો મોંઘવારીને નિયંત્રિત રાખવાનો પડકાર વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે. ઇંધણના ખર્ચમાં વધારો થવાથી પરિવહન અને ઉત્પાદન ખર્ચ વધે છે, જેનો બોજ અંતે ગ્રાહકો સુધી પહોંચવાની શક્યતા રહે છે. તેની અસર સામાન્ય પરિવારોના માસિક બજેટ, વેપારીઓના નફા અને ઉદ્યોગોની કામગીરી પર પડી શકે છે.
હાલની પરિસ્થિતિમાં ભારત માટે ક્રૂડતેલના ભાવમાં થતી દરેક વધઘટ મહત્ત્વપૂર્ણ બની છે. મધ્યપૂર્વમાં શાંતિ જળવાઈ રહે છે કે ફરી સૈન્ય સંઘર્ષ વધે છે, વૈશ્વિક પુરવઠો કેટલો સ્થિર રહે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવ કઈ દિશામાં આગળ વધે છે તેના પર ભારતના આયાત ખર્ચ તથા મોંઘવારીની સ્થિતિનો આધાર રહેશે. જો ક્રૂડતેલના ભાવ ઊંચા સ્તરે જળવાઈ રહેશે તો દેશના અર્થતંત્ર માટે તે વધારાની ચિંતાનું કારણ બની શકે છે.
