નેપાળમાં તાજેતરમાં આવેલા વિનાશક પૂર બાદ હવે વધુ એક ગંભીર કુદરતી સંકટનો ખતરો ઊભો થયો છે. વૈજ્ઞાનિકોના અભ્યાસ મુજબ નેપાળની નદીઓના ઉપરવાસમાં આવેલા 47 ગ્લેશિયર તળાવો સંભવિત રીતે અત્યંત જોખમી બની ગયા છે. જો આમાંથી કોઈ તળાવનું કુદરતી બંધાણ તૂટી જાય તો અચાનક લાખો ઘનમીટર પાણી નીચે તરફ ધસી શકે છે અને ગ્લેશિયલ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ (GLOF) જેવી ભયાનક સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.
આ 47 પૈકી 21 ગ્લેશિયર તળાવો નેપાળમાં જ્યારે 25 તળાવો તિબેટમાં સીમાપાર આવેલા છે. આ તળાવો એવી નદીઓના ઉપરવાસમાં છે, જેનું પાણી દક્ષિણ તરફ નેપાળમાં આવે છે. તેથી તિબેટમાં આવેલા કોઈ તળાવમાં ભંગાણ સર્જાય તો તેની સીધી અસર નેપાળની નદી ઘાટીઓ અને નીચાણવાળા વિસ્તારો પર પડી શકે છે.
કુદરતી બંધાણ તૂટતાં જ વિનાશક પૂર
ગ્લેશિયર તળાવોની આસપાસ બરફ, માટી અને પથ્થરથી બનેલા કુદરતી બંધાણ હોય છે. ગ્લેશિયરો ઝડપથી પીગળવાથી અથવા પાણીનું સ્તર વધવાથી આ બંધાણ પર દબાણ વધી શકે છે. જો બંધાણ તૂટી જાય તો પાણી અત્યંત ઝડપથી નીચે તરફ ધસી આવે છે અને રસ્તામાં આવતાં ગામો, પુલો, રસ્તાઓ તથા હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટને ભારે નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
નિષ્ણાતોના મતે GLOFની સૌથી મોટી ચિંતા એ છે કે પૂરનો પ્રવાહ સામાન્ય પૂર કરતાં ઘણો ઝડપથી આગળ વધી શકે છે. પરિણામે અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં રહેતા લોકોને સલામત સ્થળે પહોંચવા માટે ખૂબ ઓછો સમય મળી શકે છે.
સોલુખુમ્બુથી સિંધુપાલચોક સુધી જોખમ
પૂર્વ અને મધ્ય નેપાળના કોશી તથા બાગમતી બેસિનના વિસ્તારોમાં જોખમનું પ્રમાણ વધુ હોવાનું જણાવાયું છે. સોલુખુમ્બુ, સંખુવાસભા, દોલખા અને સિંધુપાલચોક જેવા જિલ્લાઓમાં નદી ઘાટીઓની આસપાસની વસાહતો ખાસ જોખમ હેઠળ છે.
આ ઉપરાંત રામેછાપ, કાવે્રપલાંચોક અને રસુવા સહિતના નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં પણ પૂરનો ખતરો છે. પશ્ચિમ નેપાળના ગંડકી અને કરનાલી બેસિનમાં પણ કેટલીક નદી ઘાટીઓ, વસાહતો અને જળવિદ્યુત સંપત્તિઓ પર જોખમ હોવાનું નિષ્ણાતોએ જણાવ્યું છે.
આ તળાવો પર ખાસ નજર
લોઅર બરૂન, થુલાગી, લુમડિંગ ત્શો, હોંગુ-2/ચામલાંગ સાઉથ, ત્સો રોલ્પા અને ઈમ્જા ત્સો જેવા ગ્લેશિયર તળાવોને લઈને ખાસ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. કેટલાક તળાવો ઝડપથી વિસ્તરી રહ્યાં હોવાથી તેમનું જળસ્તર ઘટાડવા અને જોખમ ઓછું કરવા તાત્કાલિક પગલાં લેવાની જરૂરિયાત દર્શાવવામાં આવી છે.
નેપાળ સરકાર તથા ICIMODના આકલન મુજબ આ તળાવોની સતત દેખરેખ, વહેલી ચેતવણીની વ્યવસ્થા અને સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં આપત્તિ વ્યવસ્થાપન મજબૂત કરવું અત્યંત જરૂરી છે. તાજેતરના પૂરથી પહેલેથી જ ભારે નુકસાન ભોગવી રહેલા નેપાળ માટે આ 47 ગ્લેશિયર તળાવો હવે ‘ટાઈમ બોમ્બ’ સમાન વધતું કુદરતી જોખમ બની રહ્યાં છે.
