પેકેજ્ડ ફૂડ પર કેનેડા જેવા ચેતવણી લેબલની તૈયારી : આગળના ભાગે જ દેખાશે ખાંડ, મીઠું અને ચરબીની માહિતી
નવી દિલ્હી :
પેકેજ્ડ ફૂડ અને પીણાંના સેવન અંગે ગ્રાહકોને વધુ સચોટ અને સરળ માહિતી મળી રહે તે માટે કેન્દ્ર સરકાર અને FSSAI દ્વારા મહત્વપૂર્ણ પગલાં લેવાની કવાયત શરૂ કરવામાં આવી છે. સુપ્રીમ કોર્ટની ટકોર બાદ હવે પેકેટના આગળના ભાગે જ તેમાં રહેલી ખાંડ, મીઠું અને ચરબીનું પ્રમાણ નિર્ધારિત મર્યાદા કરતાં વધુ હોય તો સ્પષ્ટ ચેતવણી દર્શાવતું લેબલ લગાવવાની વ્યવસ્થા લાગુ કરવાની દિશામાં વિચારણા ચાલી રહી છે.
FSSAI દ્વારા દાયકા જૂના ફ્રન્ટ-ઓફ-પેક ન્યુટ્રિશન લેબલિંગના પ્રસ્તાવને ફરીથી સક્રિય કરવામાં આવ્યો છે. આ પ્રસ્તાવ હેઠળ પેકેજ્ડ ખાદ્ય પદાર્થોમાં રહેલા પોષક તત્વોની માહિતી માત્ર પેકેટની પાછળ નાના અક્ષરોમાં આપવાને બદલે ગ્રાહકને સરળતાથી નજરે પડે તે રીતે પેકેટના આગળના ભાગે દર્શાવવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી શકે છે.
ખાંડ, મીઠું અને ચરબીની વધુ માત્રા અંગે સીધી ચેતવણી
પ્રસ્તાવિત વ્યવસ્થા અમલમાં આવે તો કોઈ પેકેજ્ડ ફૂડમાં ફેટ, સોલ્ટ અથવા શુગરની માત્રા નિર્ધારિત મર્યાદા કરતાં વધુ હશે તો પેકેટના આગળના ભાગે તેની સ્પષ્ટ ચેતવણી આપતું લેબલ લગાવવું પડી શકે છે. તેનો મુખ્ય હેતુ ગ્રાહકોને ઉત્પાદન ખરીદતી વખતે જ તેમાં રહેલા મહત્વપૂર્ણ પોષક તત્વો અંગે ઝડપથી જાણકારી મળી રહે તે છે.
હાલમાં પેકેજ્ડ ફૂડની પોષક માહિતી સામાન્ય રીતે પેકેટની પાછળ નાના અક્ષરોમાં આપવામાં આવે છે. ઘણી વખત સામાન્ય ગ્રાહક માટે આ માહિતી વાંચવી અને તેનો અર્થ સમજવો મુશ્કેલ બને છે. પરિણામે ગ્રાહકને કોઈ ઉત્પાદન ખરીદતી વખતે તેમાં ખાંડ, મીઠું કે ચરબીનું પ્રમાણ કેટલું છે તેની સરળતાથી જાણકારી મળતી નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટની ટકોર બાદ સરકારની કવાયત તેજ
ફ્રન્ટ-ઓફ-પેક લેબલિંગનો મુદ્દો લાંબા સમયથી ચર્ચામાં રહ્યો છે. હવે સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા FSSAIને ખાદ્ય સુરક્ષા અને પોષણ સંબંધિત નિયમો લાગુ કરવામાં થઈ રહેલા વિલંબ અંગે ટકોર કરવામાં આવ્યા બાદ આ મુદ્દે સરકાર અને FSSAI વધુ સક્રિય બન્યા છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે વિકસિત દેશોમાં અમલમાં રહેલા ખાદ્ય સુરક્ષાના ધોરણોની તુલનામાં ભારતમાં નિયમો લાગુ કરવામાં થઈ રહેલા વિલંબ અંગે પણ પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા. નિયમો બનાવવામાં કોઈ પ્રકારનું ઔદ્યોગિક દબાણ તો નથી ને, તે અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી.
દરેક વસ્તુ માટે 100 ગ્રામનો એક જ માપદંડ નહીં રહે
પ્રસ્તાવિત વ્યવસ્થામાં સૌથી મહત્વનો ફેરફાર એ હોઈ શકે છે કે તમામ ખાદ્ય ઉત્પાદનો માટે પોષક તત્વોની માત્રા માપવા 100 ગ્રામને એકમાત્ર બેન્ચમાર્ક બનાવવામાં નહીં આવે. તેના બદલે ખાદ્ય પદાર્થના વાસ્તવિક વપરાશ અને સર્વિંગ સાઈઝને ધ્યાનમાં રાખીને અલગ-અલગ કેટેગરી બનાવવાની વિચારણા થઈ રહી છે.
સૂચિત મોડેલ મુજબ વિવિધ પ્રકારના ખાદ્ય ઉત્પાદનો માટે પાંચ અલગ કેટેગરી નક્કી કરવામાં આવી શકે છે. આ રીતે કોઈ ઉત્પાદન સામાન્ય રીતે કેટલી માત્રામાં ખવાય છે તેના આધારે તેમાં રહેલી ખાંડ, મીઠું અને ચરબીનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે.
અથાણું અને છાશ માટે અલગ માપદંડ
ઉદાહરણ તરીકે, અથાણું સામાન્ય રીતે ઓછી માત્રામાં ખાવામાં આવે છે. તેથી તેમાં રહેલા મીઠું અને ચરબીનું મૂલ્યાંકન 5 ગ્રામની સર્વિંગ સાઈઝના આધારે કરવામાં આવી શકે છે. બીજી તરફ છાશ જેવા પીણાંનો વપરાશ વધુ પ્રમાણમાં થતો હોવાથી તેનું મૂલ્યાંકન અલગ સર્વિંગ માપદંડ હેઠળ થઈ શકે છે.
આ પ્રકારની વ્યવસ્થાથી દરેક ખાદ્ય પદાર્થને તેની વાસ્તવિક વપરાશની રીત પ્રમાણે મૂલવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે. સરકારનું માનવું છે કે આનાથી ગ્રાહકોને ઉત્પાદન અંગે વધુ વ્યવહારુ અને ઉપયોગી માહિતી મળી શકે છે.
કેનેડાના મોડેલ પરથી વિચારણા
FSSAI દ્વારા કેનેડાના ફ્રન્ટ-ઓફ-પેક ચેતવણી લેબલિંગ મોડેલને ધ્યાનમાં રાખીને ભારતીય પરિસ્થિતિને અનુરૂપ વ્યવસ્થા વિકસાવવાની વિચારણા કરવામાં આવી રહી છે. જોકે ભારતમાં ખાદ્ય પદાર્થોના પ્રકાર, સર્વિંગ સાઈઝ અને લોકોની ખાણીપીણીની ટેવો અલગ હોવાથી નિયમોને ભારતીય પરિસ્થિતિ પ્રમાણે તૈયાર કરવામાં આવશે.
ફૂડ ઇન્ડસ્ટ્રી પણ સ્પષ્ટ નિયમોની તરફેણમાં
ફૂડ ઇન્ડસ્ટ્રી સાથે જોડાયેલા પ્રતિનિધિઓ અને કંપનીઓએ પણ વિજ્ઞાન આધારિત અને સ્પષ્ટ નિયમોની જરૂરિયાત સ્વીકારી છે. ઉદ્યોગનું કહેવું છે કે ભારતમાં વિવિધ પ્રકારના પરંપરાગત ખાદ્ય પદાર્થોનો વપરાશ થતો હોવાથી નિયમો બનાવતી વખતે ભારતીય ખાણીપીણીની ટેવો અને વાસ્તવિક સર્વિંગ સાઈઝને ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે.
આમ, ફ્રન્ટ-ઓફ-પેક લેબલિંગ લાગુ થશે તો ગ્રાહકને પેકેટ પાછળની નાની અક્ષરોવાળી વિગતો શોધવાની જરૂર નહીં પડે. પેકેટના આગળના ભાગે જ ખાંડ, મીઠું અને ચરબીની વધુ માત્રા અંગે સ્પષ્ટ ચેતવણી મળી શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટની ટકોર બાદ હવે દાયકા જૂના આ પ્રસ્તાવને વાસ્તવિક સ્વરૂપ આપવાની દિશામાં FSSAIની કવાયત તેજ બની છે.
