યુદ્ધ, હિંસા અને અસ્થિરતાથી ઘેરાયેલી દુનિયામાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘની જવાબદારી
યુદ્ધથી ઘવાયેલી દુનિયાને શાંતિનો માર્ગ બતાવનાર સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘ આજે વધુ અસરકારક, ન્યાયી અને લોકકેન્દ્રિત બને તે સમયની અનિવાર્ય માંગ છે.
બીજા વિશ્વયુદ્ધની ભયાનક તારાજી બાદ વિશ્વમાં ફરી આવો વિનાશ ન સર્જાય તેવા ઉમદા હેતુ સાથે 24 ઑક્ટોબર, 1945ના રોજ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘ (UN)ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આજે 193 સભ્ય દેશો ધરાવતી આ સંસ્થાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ વૈશ્વિક શાંતિ અને સુરક્ષા જાળવવા, માનવાધિકારોનું રક્ષણ કરવા તથા ગરીબી અને અસમાનતા ઘટાડવાનો છે. જોકે, સ્થાપનાનાં આઠ દાયકા બાદ પણ પ્રશ્ન એ છે કે શું વિશ્વ ખરેખર શાંતિ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે?
એક તરફ માનવજાત વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીના ક્ષેત્રે નવી ઊંચાઈઓ સર કરી રહી છે, તો બીજી તરફ રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ, મધ્યપૂર્વમાં સતત વધતા સંઘર્ષો, પરમાણુ શસ્ત્રોની હરીફાઈ અને શરણાર્થીઓની વધતી સમસ્યા માનવતા સામે ગંભીર પડકારો ઊભા કરી રહી છે. આ પરિસ્થિતિ દર્શાવે છે કે વૈશ્વિક રાજનીતિમાં અનેક વખત માનવજીવનના મૂલ્ય કરતાં રાષ્ટ્રીય અને રાજકીય હિતોને વધુ પ્રાધાન્ય આપવામાં આવે છે.
યુએનની ભૂમિકા અને તેની મર્યાદાઓ
વૈશ્વિક સંકટના સમયે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દેશો વચ્ચે સંવાદ અને રાજદ્વારી પ્રયાસો માટે મહત્વપૂર્ણ મંચ પૂરું પાડે છે. શાંતિરક્ષક દળો દ્વારા સંઘર્ષગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં સ્થિરતા જાળવવાના પ્રયાસો કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત યુદ્ધપીડિતો સુધી ખોરાક, દવાઓ અને અન્ય માનવતાવાદી સહાય પહોંચાડવામાં પણ સંસ્થાની મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા છે.
જોકે, તેની કામગીરી સામે અનેક પડકારો છે.
1. વીટો પાવર અને મહાસત્તાઓનાં હિતો: સુરક્ષા પરિષદના પાંચ કાયમી સભ્યો અમેરિકા, રશિયા, ચીન, બ્રિટન અને ફ્રાન્સ પાસે વીટો અધિકાર છે. આ પૈકી કોઈ એક દેશ પણ બિન-પ્રક્રિયાત્મક પ્રસ્તાવ સામે વીટો વાપરે તો તે પ્રસ્તાવ અટકી શકે છે. મહાસત્તાઓને સંસ્થાની વ્યવસ્થામાં સામેલ રાખવાના હેતુથી ઊભી કરાયેલી આ પ્રણાલી આજે અનેક વખત વૈશ્વિક નિર્ણયોની પ્રક્રિયામાં અવરોધરૂપ બને છે.
2. માનવાધિકાર અને ન્યાયનો પ્રશ્ન: વીટો અધિકાર કોઈ દેશને માનવાધિકારના ઉલ્લંઘન માટે આપમેળે નિર્દોષ ઠરાવતો નથી, પરંતુ તેના ઉપયોગથી યુદ્ધવિરામ, પ્રતિબંધો અને અન્ય સામૂહિક પગલાં અંગેના નિર્ણયો અટકી શકે છે. પરિણામે, રાજકીય મતભેદો વચ્ચે પીડિતોને ન્યાય અપાવવાના આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રયાસો નબળા પડી શકે છે.
સુરક્ષા પરિષદમાં ભારતનું કાયમી સભ્યપદ: પડકારો અને શક્યતાઓ
વિશ્વની સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો દેશ, એક મહત્ત્વપૂર્ણ અર્થતંત્ર અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રનાં શાંતિરક્ષક મિશન્સમાં લાંબા સમયથી યોગદાન આપનાર ભારત સુરક્ષા પરિષદમાં કાયમી સભ્યપદની માંગ કરી રહ્યું છે. ભારત બ્રાઝિલ, જર્મની અને જાપાન સાથે G4 જૂથના માધ્યમથી સુરક્ષા પરિષદમાં સુધારા માટે પ્રયત્નશીલ છે.
પરંતુ આ માર્ગમાં અનેક રાજદ્વારી અને બંધારણીય પડકારો છે.
- ચીનનું વલણ: સુરક્ષા પરિષદના વિસ્તરણ અંગે ચીન સહિતના દેશો સાથે સર્વસંમતિ સાધવી એક મોટો રાજદ્વારી પડકાર છે.
- પ્રાદેશિક મતભેદો: પાકિસ્તાન સહિતના કેટલાક દેશો સુરક્ષા પરિષદના વિસ્તરણના વિવિધ પ્રસ્તાવો સામે વાંધા ધરાવે છે.
- યુએન ચાર્ટરમાં સુધારા: ચાર્ટરમાં સુધારા માટે મહાસભામાં બે-તૃતીયાંશ બહુમતી અને સભ્ય દેશોની બંધારણીય પ્રક્રિયા મુજબ બહાલી જરૂરી છે. તેમાં તમામ પાંચ કાયમી સભ્યોની બહાલીનો પણ સમાવેશ થાય છે.
- વૈશ્વિક અસહમતી: નવા કાયમી સભ્યોની સંખ્યા, તેમને વીટો અધિકાર આપવો કે નહીં અને આફ્રિકા સહિતના પ્રદેશોને યોગ્ય પ્રતિનિધિત્વ આપવું કે નહીં તે અંગે હજુ સર્વસંમતિ નથી.
બદલાવની જરૂરિયાત: સત્તા સાથે જવાબદારી
ભારત કે અન્ય કોઈ દેશને સુરક્ષા પરિષદમાં કાયમી સ્થાન આપવાથી જ વિશ્વમાં રાતોરાત શાંતિ સ્થપાઈ જશે એવું માનવું યોગ્ય નથી. વાસ્તવિક પરિવર્તન ત્યારે જ શક્ય બનશે, જ્યારે સત્તાની સાથે જવાબદારીનો સ્વીકાર થાય અને રાષ્ટ્રીય હિતોની સાથે માનવતાને પણ પ્રાથમિકતા આપવામાં આવે.
વીટો અધિકારના જવાબદાર ઉપયોગ, માનવતાવાદી સંકટોમાં સમયસર કાર્યવાહી અને સુરક્ષા પરિષદમાં વધુ વ્યાપક પ્રતિનિધિત્વ જેવા સુધારા આજના સમયની મહત્ત્વપૂર્ણ જરૂરિયાત છે.
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દિવસની ઉજવણી માત્ર ભાષણો અને સમારંભો પૂરતી સીમિત ન રહેવી જોઈએ, પરંતુ માનવતા પ્રત્યેના દૃઢ સંકલ્પમાં પરિવર્તિત થવી જોઈએ. વર્તમાન વિશ્વને શસ્ત્રોના અહંકાર કરતાં પરસ્પર વિશ્વાસની, સંઘર્ષ કરતાં સંવાદની અને સ્વાર્થ કરતાં વૈશ્વિક સહકારની વધુ જરૂર છે.
વિશ્વમાં સાચી શાંતિ ત્યારે જ સ્થપાશે, જ્યારે સત્તાની રાજનીતિ કરતાં માનવતાના મૂલ્યોને વધુ મહત્ત્વ આપવામાં આવશે.
