બાળકો અને કિશોરોના સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગને લઈને દુનિયાભરની સરકારો હવે વધુ કડક બની રહી છે. સોશિયલ મીડિયા પર વધતો સમય, હાનિકારક કન્ટેન્ટ, ઊંઘ અને અભ્યાસ પર થતી અસર તેમજ માનસિક સ્વાસ્થ્ય અંગેની ચિંતાઓ વચ્ચે અનેક દેશો સગીરો માટે ઉંમર આધારિત નિયંત્રણો લાવી રહ્યા છે. ઓસ્ટ્રેલિયા બાદ હવે ન્યૂઝીલેન્ડે પણ 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર પ્રતિબંધ મૂકવાની દિશામાં મોટું પગલું ભર્યું છે.
ન્યૂઝીલેન્ડના વડાપ્રધાન ક્રિસ્ટોફર લક્સને 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મથી દૂર રાખવા માટે કાયદાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કરવાની જાહેરાત કરી છે. પ્રસ્તાવિત કાયદા હેઠળ સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓએ યુઝરની ઉંમર ચકાસવા માટે ‘વાજબી પગલાં’ લેવા પડશે. તેમાં પહેલાથી ઉપલબ્ધ એકાઉન્ટ માહિતી, ઉંમર ચકાસણી માટેની ટેક્નોલોજી, ડિજિટલ ઓળખપત્ર અથવા અન્ય પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. નિયમોનું પાલન ન કરનાર કંપનીઓ સામે તેમના વૈશ્વિક વાર્ષિક આવકના 10 ટકા સુધીનો દંડ કરવાની જોગવાઈનો પ્રસ્તાવ છે.
જોકે ન્યૂઝીલેન્ડમાં આ પ્રતિબંધ હજુ કાયદો બનીને લાગુ થયો નથી. પ્રસ્તાવને રાજકીય પડકારોનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે અને તેના પર અંતિમ નિર્ણય આગામી ચૂંટણી બાદ થવાની શક્યતા છે. બીજી તરફ 25 ઓગસ્ટે મુખ્ય વિપક્ષી લેબર પાર્ટીએ પણ 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પ્રતિબંધના કાયદાને સમર્થન આપવાની જાહેરાત કરી છે, જેના કારણે પ્રસ્તાવને આગળ વધવા માટે મહત્વપૂર્ણ રાજકીય ટેકો મળ્યો છે.
ઓસ્ટ્રેલિયા બન્યું પહેલું દેશ
ઓસ્ટ્રેલિયાએ 10 ડિસેમ્બર 2025થી 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને નિર્ધારિત સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર એકાઉન્ટ રાખવાથી રોકવા માટે વિશ્વનો પ્રથમ રાષ્ટ્રીય સ્તરનો કાયદો અમલમાં મૂક્યો હતો. આ કાયદા હેઠળ બાળકો કે તેમના માતા-પિતા પર દંડની જોગવાઈ નથી; સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મની જવાબદારી છે કે તેઓ 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને એકાઉન્ટ બનાવતા અથવા જાળવી રાખતા અટકાવવા માટે યોગ્ય પગલાં લે.
ઓસ્ટ્રેલિયાના આ નિર્ણય બાદ અન્ય દેશોમાં પણ બાળકોના સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગને લઈને ઉંમરની મર્યાદા નક્કી કરવાની ચર્ચા તેજ બની છે. ન્યૂઝીલેન્ડનો પ્રસ્તાવ પણ આ જ વૈશ્વિક વલણનો ભાગ છે.
ભારતમાં શું સ્થિતિ છે?
ભારતમાં હાલમાં 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર કોઈ દેશવ્યાપી પ્રતિબંધ લાગુ નથી. જોકે બાળકોની ઓનલાઈન સુરક્ષા અને સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગ અંગે ઉંમર આધારિત નિયંત્રણો અંગે ચર્ચા થઈ રહી છે. દેશમાં સગીરોને સોશિયલ મીડિયા પર હાનિકારક કન્ટેન્ટથી બચાવવા, માતા-પિતાની દેખરેખ વધારવા અને પ્લેટફોર્મની જવાબદારી નક્કી કરવા અંગે પણ ચર્ચા ચાલી રહી છે.
બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા કેમ ચિંતાનો વિષય?
સરકારોનું કહેવું છે કે નાની ઉંમરના બાળકો સોશિયલ મીડિયા પર લાંબો સમય પસાર કરતા હોય તો તેમની ઊંઘ, અભ્યાસ, પરિવાર સાથેનો સમય અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર અસર થઈ શકે છે. આ ઉપરાંત હાનિકારક કન્ટેન્ટ, ઓનલાઈન શોષણ, સાયબરબુલિંગ અને સોશિયલ મીડિયા પરની લત જેવા જોખમોને લઈને પણ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. ન્યૂઝીલેન્ડના વડાપ્રધાન લક્સને પણ યુવાનોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય, ઊંઘ, શિક્ષણ અને પારિવારિક જીવન પર સોશિયલ મીડિયાની અસરને પ્રતિબંધના કારણોમાં ગણાવી છે.
પડકાર માત્ર પ્રતિબંધનો નહીં, અમલનો પણ
બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર ઉંમર મર્યાદા નક્કી કરવી સરળ છે, પરંતુ તેનો અસરકારક અમલ કરવો મોટો પડકાર છે. સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓએ દરેક યુઝરની ઉંમર કેવી રીતે ચકાસવી, ખોટી માહિતી આપીને એકાઉન્ટ બનાવનાર બાળકોને કેવી રીતે ઓળખવા અને ઉંમર ચકાસણી દરમિયાન યુઝરની ગોપનીયતા કેવી રીતે જાળવવી જેવા સવાલો ઉભા થાય છે. ઓસ્ટ્રેલિયામાં પણ કાયદો અમલમાં આવ્યા બાદ ઉંમર ચકાસણી અને નિયમોને ટાળવાના પ્રયાસોને લઈને ચર્ચા થઈ રહી છે.
દુનિયામાં વધી રહ્યું છે ‘એજ રિસ્ટ્રિક્શન’નું વલણ
ઓસ્ટ્રેલિયા દ્વારા 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ પર નિયંત્રણ લાગુ કર્યા બાદ હવે ન્યૂઝીલેન્ડે પણ સમાન મોડલ તરફ આગળ વધવાનો નિર્ણય લીધો છે. અન્ય દેશો પણ સગીરો માટે સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ, માતા-પિતાની મંજૂરી, સમય મર્યાદા અથવા ઉંમર ચકાસણી જેવા વિકલ્પો પર વિચાર કરી રહ્યા છે.
આથી આગામી સમયમાં બાળકોના સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગ અંગે વિશ્વભરમાં વધુ કડક નિયમો જોવા મળી શકે છે. એક તરફ બાળકોને ઓનલાઈન જોખમોથી બચાવવાની જરૂરિયાત છે, તો બીજી તરફ ગોપનીયતા, અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને ટેક્નોલોજીના યોગ્ય ઉપયોગ જેવા મુદ્દાઓ પણ મહત્વપૂર્ણ રહેશે. ન્યૂઝીલેન્ડનો પ્રસ્તાવ હવે આ વૈશ્વિક ચર્ચાને વધુ વેગ આપતો નિર્ણય બની રહ્યો છે.
