વેપારીઓને કાયમી ઝીરો MDRની ખાતરી અપાઈ નહોતી: કેન્દ્ર સરકાર; સામાન્ય વ્યક્તિથી વ્યક્તિના પેમેન્ટ અને પાત્ર નાના વેપારીઓને રાહત ચાલુ રહેશે
દેશમાં ડિજિટલ પેમેન્ટનું સૌથી લોકપ્રિય માધ્યમ બની ગયેલી UPI વ્યવસ્થાને લઈને નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. અત્યાર સુધી મોટાભાગના UPI વ્યવહારોમાં ઝીરો મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR)ની વ્યવસ્થા રહી છે. જોકે, કેન્દ્ર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં રજૂ કરેલા જવાબમાં જણાવ્યું છે કે વેપારીઓને UPI પેમેન્ટ પર હંમેશાં ઝીરો MDR જ રહેશે તેવી કોઈ કાયમી ગેરંટી આપવામાં આવી નથી. સરકારના આ વલણથી ₹2,000થી વધુના કેટલાક વેપારી વ્યવહારો પર ચાર્જ લાગુ કરવાની ચર્ચા ફરી સામે આવી છે. જોકે, આનો અર્થ એવો નથી કે દરેક મોટા UPI પેમેન્ટ પર ગ્રાહક પાસેથી સીધો ચાર્જ વસૂલવામાં આવશે.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં કેન્દ્રનું સોગંદનામું
UPI વ્યવહારો પર MDRની નવી વ્યવસ્થાને પડકારતી જનહિત અરજીના જવાબમાં કેન્દ્ર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં સોગંદનામું રજૂ કર્યું છે. વકીલ અંજન દત્તા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી આ અરજીમાં પસંદગીના વેપારી વ્યવહારો પર MDR લાગુ કરવાની જોગવાઈને પડકારવામાં આવી છે.
કેન્દ્ર સરકારની દલીલ છે કે ડિજિટલ પેમેન્ટની સુવિધા કાયમ માટે મફત જ રહેવી જોઈએ તેવો કોઈ બંધારણીય અધિકાર નથી. ઝીરો MDRની વ્યવસ્થા માટે સરકાર દ્વારા આપવામાં આવતી આર્થિક સહાય નીતિગત નિર્ણય અને ઉપલબ્ધ બજેટ પર આધારિત છે. સરકારના મતે, પેમેન્ટ વ્યવસ્થાને સુરક્ષિત અને કાર્યક્ષમ રાખવા માટે ટેક્નોલોજી, બેન્કિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સાયબર સુરક્ષા પાછળ સતત ખર્ચ કરવો પડે છે.
MDR શું છે અને કોના પર લાગુ થાય છે?
MDR એટલે મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ. જ્યારે કોઈ ગ્રાહક UPI અથવા અન્ય ડિજિટલ માધ્યમથી વેપારીને ચુકવણી કરે છે ત્યારે પેમેન્ટ પ્રક્રિયામાં સામેલ બેન્કો અને અન્ય સેવા પ્રદાતાઓના ખર્ચ માટે વેપારીના વ્યવહાર પર લાગુ થતી ફી એટલે MDR.
આ ચાર્જ ગ્રાહક પાસેથી વસૂલવામાં આવતો સરકારી કર નથી. તે વેપારીના વ્યવહાર સાથે જોડાયેલો ખર્ચ છે. નવી વ્યવસ્થામાં પસંદગીના મોટા વેપારી વ્યવહારો માટે MDRની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે, જ્યારે સામાન્ય અને નાના વ્યવહારોને રાહત આપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
₹2,000થી વધુના વ્યવહારો માટે અલગ ચાર્જની જોગવાઈ
નવી MDR વ્યવસ્થા હેઠળ નિર્ધારિત કેટેગરીના ₹2,000થી વધુના Person-to-Merchant (P2M) વ્યવહારો પર 0.4 ટકા સુધીનો MDR લાગુ કરવાની જોગવાઈ છે. ₹75,000 કે તેથી વધુના વ્યવહારો માટે મહત્તમ રૂ.300 પ્રતિ વ્યવહારની મર્યાદા રાખવામાં આવી છે.
જોકે, તમામ ક્ષેત્રો માટે એકસરખો દર લાગુ પડતો નથી. કેટલીક આવશ્યક સેવાઓ અને ઓછા નફાવાળા ક્ષેત્રોમાં ₹2,000થી વધુના વ્યવહારો માટે રૂ.5નો નિશ્ચિત ચાર્જ રાખવામાં આવ્યો છે. જ્યારે મ્યુચ્યુઅલ ફંડ, સિક્યોરિટીઝ અને શેરબજારના બ્રોકર્સ સંબંધિત વ્યવહારો માટે 0.02 ટકા MDRની જોગવાઈ છે.
આથી માત્ર પેમેન્ટની રકમ જ નહીં, પરંતુ વેપારી કઈ કેટેગરીમાં આવે છે તે પણ ચાર્જ નક્કી કરવામાં મહત્ત્વનું બની શકે છે.
સામાન્ય લોકો અને નાના વેપારીઓને રાહત
નવી વ્યવસ્થામાં સામાન્ય UPI વપરાશકર્તાઓને સીધી અસર ન થાય તે માટે કેટલીક શ્રેણીઓમાં ઝીરો MDR ચાલુ રાખવામાં આવ્યો છે.
- વ્યક્તિથી વ્યક્તિના વ્યવહારો: એક વ્યક્તિ બીજી વ્યક્તિને ગમે તેટલી રકમ મોકલે તો તેના પર MDR લાગશે નહીં.
- ₹2,000 સુધીના વેપારી પેમેન્ટ: પાત્ર P2M વ્યવહારોમાં ₹2,000 સુધીની ચુકવણી પર ઝીરો MDR રહેશે.
- નાના વેપારીઓ: દર મહિને UPI QR કોડ મારફતે રૂ.1 લાખ સુધીની રકમ મેળવતા નિર્ધારિત પાત્ર નાના વેપારીઓને પણ રાહત મળશે.
આનો અર્થ એ છે કે મિત્રો કે પરિવારજનોને પૈસા મોકલવા માટે UPIનો ઉપયોગ કરતા લોકો પર આ વ્યવસ્થાને કારણે MDR લાગવાનો નથી. નાના વેપારીઓ માટે પણ નિર્ધારિત શરતો હેઠળ મફત પેમેન્ટની સુવિધા ચાલુ રહેશે.
ઝીરો MDR માટે બેન્કોને રૂ.8,730 કરોડની સહાય
કેન્દ્ર સરકારે કોર્ટમાં રજૂ કરેલી વિગતો મુજબ, નાણાકીય વર્ષ 2021-22થી 2024-25 દરમિયાન ઝીરો MDR વ્યવસ્થાને ટેકો આપવા માટે બેન્કોને કુલ રૂ.8,730 કરોડનાં પ્રોત્સાહનો આપવામાં આવ્યાં હતાં.
સરકારનું કહેવું છે કે UPI વ્યવહારો મફત રાખવામાં આવે ત્યારે પણ તેની પાછળનો ખર્ચ યથાવત્ રહે છે. બેન્કો અને પેમેન્ટ કંપનીઓને ટેક્નોલોજી, સર્વર, સાયબર સુરક્ષા અને વ્યવહારોની પ્રક્રિયા માટે ખર્ચ કરવો પડે છે. આથી લાંબા ગાળે UPI વ્યવસ્થાને ટકાવી રાખવા માટે યોગ્ય નાણાકીય માળખું જરૂરી છે.
NPCIએ શું કહ્યું?
નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI)ના જણાવ્યા મુજબ, નવી MDR વ્યવસ્થાથી આશરે 96 ટકા વેપારી વ્યવહારો પ્રભાવિત નહીં થાય. મોટા ભાગના વ્યવહારો ₹2,000 કે તેથી ઓછી રકમના હોવાથી અથવા ઝીરો MDR હેઠળ આવતી કેટેગરીમાં હોવાથી સામાન્ય વપરાશકર્તાઓ પર સીધી અસર મર્યાદિત રહેવાની શક્યતા છે.
NPCIના વલણ મુજબ, MDRનો ખર્ચ ગ્રાહકો પર સીધો નાખી શકાશે નહીં. એટલે વેપારી વ્યવહારમાં લાગુ પડતી ફીને ગ્રાહક પાસેથી અલગ UPI ચાર્જ તરીકે વસૂલવાની મંજૂરી મળતી નથી.
UPI મફત રહેશે કે હવે ચાર્જ ચૂકવવો પડશે?
કેન્દ્ર સરકારના સુપ્રીમ કોર્ટમાં રજૂ કરાયેલા જવાબથી સ્પષ્ટ થાય છે કે વેપારીઓ માટે ઝીરો MDRની વ્યવસ્થા કાયમી ગેરંટી નથી. જોકે, સામાન્ય લોકોના P2P વ્યવહારો અને પાત્ર નાના વેપારીઓ માટેની રાહત યથાવત્ રાખવામાં આવી છે.
આથી UPIનો ઉપયોગ કરતા સામાન્ય ગ્રાહકોએ દરેક ₹2,000થી વધુના પેમેન્ટ પર ચાર્જ લાગશે તેવી ગેરસમજ રાખવાની જરૂર નથી. પસંદગીના મોટા વેપારી વ્યવહારો માટે MDRની જોગવાઈ છે અને તેનો ખર્ચ વેપારી સાથે સંબંધિત રહેશે. આ મામલે સુપ્રીમ કોર્ટની સુનાવણી અને અંતિમ નિર્ણય બાદ જ કાનૂની સ્થિતિ વધુ સ્પષ્ટ થશે.
